چرا ایران و مصر باید در کنار هم باشند؟

یفای نقشی فعال از سوی کشورهای رقیب ایران در کشور مصر فراهم کرده است. ایران می تواند با موقعیت سنجی مناسب از این فرصت در جهت بهبود روابط با مصر استفاده کند.

گروه سیاست خارجی برهان/ محمد رضا مرادی؛ روابط دو کشور ایران و مصر، که دارای تمدن های کهن در جهان هستند، یکی از پر اُفت وخیزترین روابط در میان بازیگران عرصه ی بین الملل در قرن بیستم و اوایل قرن 21 بوده است. در طی91 سال گذشته، یعنی از سال1300 و استقلال مصر، روابط دو کشور شاهد دورانی از دوستی تا دشمنی و تنش بوده است. ایران در سال 1300 با اعلام استقلال مصر این کشور را به رسمیت شناخت. در دوران رضاخان، روابط دو کشور رو به گسترش نهاد. ازدواج محمدرضا پهلوی با فوزیه، خواهر ملک فاروق، پادشاه مصر، در 1317 روابط دو کشور را به اوج خود رساند. با به قدرت رسیدن نظامیان چپ گرا در مصر و حمایت از دکتر مصدق، روابط بین دو کشور تنش آمیز شد. مصر در دوران جمال عبدالناصر در بلوک شرق و ایران در بلوک غرب قرار داشت و همین مسئله باعث تداوم تنش ها گردید. با برقراری روابط سیاسی بین ایران و اسرائیل در 1338 و افزایش صادرات نفت ایران به اسرائیل، جمال عبدالناصر دستور قطع روابط سیاسی با تهران را صادر کرد. روابط دو کشور به مدت 10 سال، یعنی تا شهریور 1349، قطع بود. با درگذشت ناصر و به قدرت رسیدن انورسادات، روابط دو کشور مجدداً از سر گرفته شد. دو ماه بعد از انقلاب اسلامی در ایران امام خمینی (رحمت الله علیه) به دلیل امضای قرارداد کمپ دیوید بین مصر و اسرائیل دستور قطع روابط با مصر را صادر کرد که تا به امروز ادامه دارد.

دو کشور مصر و ایران همانند دیگر کشورهای عرصه ی بین الملل دارای اشتراکات و اختلافاتی هستند. بررسی موانع همکاری بین دو کشور موضوع مقالات زیادی بوده و کمتر بر حوزه های مشترک و پتانسیل ها موجود برای همکاری پرداخته شده است. لذا، بررسی زمینه های همکاری دو کشور موضوع این مقاله می باشد.

زمینه های همکاری ایران و مصر

1. فرهنگی

فرهنگ به دو طریق به کشورها کمک می کند تا به اهداف و منافع خود در سیاست خارجی دست یابند. اول، به وسیله ی شناخت فرهنگ کشورها و ملت های دیگر و همچنین شناساندن فرهنگ خودی به آن ها. دوم، از راه تأثیرگذاری بر کشور مقابل به منظور موجه و مؤثر ساختن سیاست و اقدامات خود در آن کشور. آشنایی فرهنگ در درازمدت ایجاد تعامل غیرمتعصبانه را تسهیل می کند و اولین پایه برای رشد درک متقابل را فراهم می آورد.(1)

دو کشور ایران و مصر نقش هدایت کننده را در تاریخ تمدن و تکامل فرهنگ در مشرق زمین ایفا کرده اند. شأن و جایگاه ایران و مصر از نظر فرهنگ و تمدن و پشتوانه ی تاریخ چند هزار ساله ی آن ها چارچوب مناسبی برای توسعه ی روابط فرهنگی میان دو کشور است. آنچه که امروزه مصر به آن شناخته می شود، تمدن و فرهنگ آن است و ایران نیز به گفته ی ولتر «عظمت آن نه به قدرت نظامی آن، بلکه به درخشندگی فرهنگ آن است.»(2)

فرهنگ با توجه به نقش تأثیرگذار خود می تواند با تأثیرگذاری بر حوزه ی تعاملات سیاسی باعث گسترش همکاری بین دو کشور شود. دو کشور ایران و مصر می توانند، با توجه به سابقه ی درخشان تمدنی خود، از عامل فرهنگ به عنوان تسهیل کننده ی روابط بین خود بهره بگیرند. در عرصه ی بین الملل، کشورهایی که خواهان برقراری روابط با یکدیگر هستند روی یک عامل مشترک تمرکز می کنند و سعی دارند با گسترش همکاری در آن زمینه سایر زمینه ها را برای همکاری مساعد کنند. فرهنگ یکی از حوزه هایی است که حساسیت آن نسبت به حوزه ی سیاسی کمتر است و دو کشور می توانند راحت تر با هم همکاری نمایند. ایران و مصر می توانند در زمینه های مختلف فرهنگی با هم همکاری داشته باشند.

نخبگان و پژوهشگران دو کشور می توانند زمینه را برای ایجاد روابط تسهیل و آماده کنند. این کار می تواند از طریق برگزاری نشست های مختلف انجام پذیرد. همچنین همکاری بین دانشگاه ها و مراکز علمی دو کشور می تواند در اعتمادسازی نقش مهمی را ایفا کند؛ همان طور که بین دانشگاه علامه طباطبایی تهران و دانشگاه عین الشمس مصر قرارداد همکاری منعقد شده است، ایران و مصر می توانند از این طریق و با مبادله ی دانشجو، استاد و محقق روند آشنایی بیشتر را از فرهنگ دو کشور تسریع ببخشند؛ این کار موجب رفع سوء تفاهم ها و تصورات نادرست خواهد شد.

همکاری در زمینه ی مطبوعات نیز یکی دیگر از ابزارهای نیل به اهداف سیاسی است. دیدگاه های مثبت و منفی، که در جامعه ی داخلی دو کشور ایران و مصر ارائه می شود، از طریق رسانه ها صورت می گیرد و این نشانگر نقش دوگانه ی مطبوعات و رسانه هاست. مطبوعات و رسانه ها می توانند با استفاده از ارائه ی تصویری روشن و مثبت از دو کشور در کتب درسی و رسانه ها در نزدیکی دو کشور نقش ایفا کنند.

دو کشور ایران و مصر در زمینه ی علمی در خاورمیانه سرآمد هستند؛ به طوری که دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه تهران و دانشگاه صنعتی امیرکبیر به لحاظ خروجی و تربیت نخبگان در خاورمیانه جزء بهترین ها هستند. در مصر هم دانشگاه قاهره، عین الشمس و دانشگاه الازهر از جایگاه مناسبی در خاورمیانه برخوردارند. این دانشگاه ها می توانند تجارب ارزشمند خود را در اختیار یکدیگر بگذارند و در زمینه های مختلف همکاری نمایند. اهمیت این موضوع وقتی بیشتر نمایان خواهد شد که محققین در مورد جامعه ی داخلی یکدیگر تحقیق کنند. با توجه به ضعف منابع در دو کشور در مورد جامعه ی داخلی یکدیگر، امکان انجام تحقیقات علمی و منطبق بر واقعیت کم است و تمامی داده های مورد نیاز برای تحلیل با واسطه ی رسانه ها هستند که نمی توانند برای یک تحقیق علمی معتبر باشند.

2. اقتصادی

مصر سال هاست که از عدم توازن در هزینه ها و درآمدها رنج می برد، به طوری که به طور مداوم با بحران های سالانه ی اقتصادی رو به روست. مصر از لحاظ اقتصادی در وضعیت مناسبی قرار ندارد. تولید ناخالص داخلی (GDP)، بر طبق آمار سال 2011 میلادی، در حدود 218 میلیارد دلار و درآمد سرانه ی تولید ناخالص داخلی 2700 دلار بوده است. مصر با این درآمد سرانه بعد از یمن فقیرترین کشور خاورمیانه از این حیث است. متوسط درآمد سرانه ی تولید ناخالص داخلی جهان، در سال 2011 میلادی، 9216 دلار بوده است. مصر با این درآمد سرانه تفاوت زیادی با متوسط جهانی دارد. همچنین کشور مصر پرجمعیت ترین کشور خاورمیانه است و بالاترین نیروی کار را که در حدود 26 میلیون نفر می باشد، داراست. از طرف دیگر، ایران نیز بعضی از مشکلات مشابه مصر را دارد و دو کشور می توانند با همکاری در زمینه های اقتصادی بر امکان گسترش روابط خود بیفزایند. با توجه به اینکه اقتصاد جهانی از سال 2008 با رکود و بحران روبه رو شده است، دو کشور می توانند از طریق سرمایه گذاری در برخی زمینه ها، که بیشتر امکان عملیاتی شدن و سوددهی را دارد، روابط خود را گسترش دهند. مصر دارای اقتصاد شکننده و به شدت متکی به کمک های خارجی و درآمدهای رانتی است.

این وضعیت با وقوع انقلاب 25 ژانویه تشدید شده است و مردم مصر در شرایط سخت اقتصادی قرار دارند؛ به طوری که این وضعیت بعضی از کشورها نظیر ترکیه، قطر و عربستان را برای سرمایه گذاری در این کشور در جهت تحکیم روابط و منافع خود تحریک کرده است. با توجه به اینکه کشورهای پساانقلابی سخت نیازمند کمک های اقتصادی برای فرونشاندن و برآورده ساختن انتظارات مردم هستند، جمهوری اسلامی ایران می تواند از این فرصت طلایی استفاده کند و با سرمایه گذاری در بخش های مختلف به برقراری روابط دو کشور کمک کند. درآمدهای ارزی مصر از 5 منبع تأمین می شوند:

1. عوارض حاصل از عبور و مرور کشتی ها در کانال سوئز، که سالانه در حدود 5/4 میلیارد دلار است؛

2. درآمد حاصل از صنعت توریسم و گردشگری، که سالانه 10 میلیارد دلار برای مصر درآمد ارزی دارد، البته این رقم با توجه به وقوع انقلاب در مصر و وجود مشکلاتی در زمینه ی تأمین امنیت گردشگران کاهش قابل توجهی داشته است؛

3. درآمد کارگران مصری خارج از کشور دومین منبع تأمین کننده ی ارز برای مصر بعد از گردشگری است. کارگران مصری، که عموماً در کشورهای حوزه ی خلیج فارس مشغول به کار هستند، سالانه 9 میلیارد دلار ارز به کشور مصر ارسال می کنند؛

4. مصر با امضای پیمان کمپ دیوید سالانه 2 میلیارد دلار کمک بلاعوض از آمریکا دریافت می کند، البته با وقوع انقلاب این کمک کاهش داشته است؛

5. مصر با وجود آنکه صادرات نفت و گاز زیادی ندارد، اما 3 میلیارد دلار صادرات نفت و گاز یکی از منابع مهم تأمین ارز مورد نیاز مصر است.

با توجه به اینکه گردشگری مهم ترین منبع تأمین کننده ی ارز کشور مصر است و سالانه بیش از 10 میلیارد دلار برای مصر درآمد دارد، بنابراین این کشور در این زمینه از ایران از امکانات مناسب تر و متخصصین بهتری برخوردار است. جمهوری اسلامی ایران، در زمینه ی گردشگری، می تواند از تجارب مصر استفاده کند و این صنعت حاشیه ای در ایران را به یکی از منابع مهم ارزآوری تبدیل کند.

ایران و مصر در حوزه ی اقتصادی می توانند در زمینه های مختلفی با هم همکاری داشته باشند که برخی از آن ها تشریح خواهد شد:

نفت و گاز

ایران و مصر در زمینه ی نفت و گاز می توانند با هم همکاری داشته باشند. ایران در این زمینه از خدمات فنی و مهندسی پیشرفته ای برخوردار است و می تواند تکنولوژی خودش را در اختیار مصر قرار دهد. اگرچه مصر از ذخایر نفتی قابل توجهی برخوردار نیست و تولید روزانه ی آن 900 هزار بشکه است، اما تجربه نشان داده است که منافع مشترک می تواند زمینه ساز همکاری ها باشد. در زمینه ی گاز نیز امکان همکاری بین دو کشور وجود دارد. دو کشور می توانند در طرح های منطقه ای انتقال گاز با یکدیگر همکاری یا تبادل نظر نمایند. با توجه به اینکه دو کشور صادرکننده ی گاز به منطقه هستند، لذا می توانند سیاست ها و خط مشی های یکسانی را به ویژه در ارتباط با قیمت گاز صادراتی، اتخاذ کنند. رقابت دو کشور برای فروش گاز می تواند بر قیمت گاز صادراتی تأثیر بگذارد و به زیان آن ها تمام شود.

صنایع پتروشیمی

همکاری ایران و مصر در صنعت پتروشیمی برای دو کشور سودمند است. این امر مستلزم هماهنگ شدن با شرایط موجود و آگاهی از وضعیت بازار پتروشیمی در جهان و شناخت امکانات دو کشور است. صادرات فرآورده های پتروشیمی ایران از 36 میلیون دلار در سال 1990 به 5 میلیارد دلار در سال 2007 رسید که اگر تا سال 2015 این روند ادامه یابد، پیش بینی می شود صادرات ایران به 3/12 میلیارد دلار برسد. از سوی دیگر، هزینه ی تولید مواد پتروشیمی در ایران نسبت به سایر کشورها 30 درصد کمتر است. لذا، ایران مزیت نسبی در تولید فرآورده های پتروشیمی دارد.(3)

مصر به تولیدات ایران مانند پلی اتیلن، پی.وی.سی، سولفور و اوره نیاز دارد. علاوه بر آن، شرکت ملی پتروشیمی ایران در نصب، ساخت و طراحی و مهندسی کارخانجات پتروشیمی تجربه ی زیادی دارد. با توجه به پیشرفت های درخشانی که ایران در این زمینه در یک دهه ی اخیر داشته و در خاورمیانه به عنوان تنها کشوری است که با تکیه بر دانش بومی در زمینه ی صنایع پتروشیمی به تولید این مواد اقدام می کند، ایران می تواند تجارب خود را در اختیار مصر قرار دهد.

کشور مصر در زمان مبارک بیشتر مصرف کننده و واردکننده ی این مواد بود و در جهت بومی سازی این دانش تلاش های اندکی در این کشور شده است. جمهوری اسلامی ایران می تواند با اعزام متخصصین این حوزه به مصر در راستای آموزش نیروی کار مصر در صنایع پتروشیمی اقدام کند.

همکاری های صنعتی

ایران و مصر از امکانات مناسبی در زمینه های معدنی و صنعتی برخوردارند. این امر می تواند چارچوب مناسبی برای همکاری های دو کشور فراهم آورد. دو کشور، با توجه به اینکه جمعیت بالای 70 میلیونی دارند و از نیروی کار زیاد و نسبتاً ارزان برخوردارند، می توانند در زمینه ی احداث کارخانه در خاک یکدیگر همکاری داشته باشند. با توجه به اینکه ایران در زمینه ی صنایع مادر در وضعیت مناسبی قرار دارد و کارخانه های ماشین سازی و ادوات کشاورزی زیادی در ایران قرار دارد و اکثر این تکنولوژی ها بومی و به دست متخصصین داخلی عملیاتی شده اند، می توان با سرمایه گذاری و احداث خط های تولید این صنایع در مصر با قیمت متناسب با وضعیت اقتصادی و انقلابی مصر در جهت گسترش همکاری و اعتمادسازی گام برداشت. میزان مبادلات تجاری دو کشور اندک است. یکی از مهم ترین دلایل این امر عدم اطلاعات کافی بازرگانان و تجار دو کشور از بازارها و نیازهای داخلی دو کشور و در مورد راه ها و سازوکارهای ورود به بازار یکدیگر است.

بنابراین با رفع این مشکل سرمایه گذاری های مناسب در دو کشور می تواند صورت بپذیرد. این نوع سرمایه گذاری ها شاید در نگاه اول عملیاتی نباشند و برخی از نخبگان داخلی آن را صرفاً طرحی بر روی کاغذ تصور کنند، ولی باید توجه کرد که ایران در آمریکای لاتین در حیات خلوت آمریکا در کشورهایی مثل ونزوئلا و بولیوی قبلاً موفق به انجام این مهم شده است؛ البته در مورد مصر این زمانی اتفاق خواهد افتاد که بخش خصوصی را در این زمینه پیش قدم کنیم و دولت در این زمینه در مراحل ابتدایی دخالتی نکند؛ چرا که رقبای ایران در منطقه از هیچ اقدامی در جهت دوری دو قطب موازنه ساز و الگوساز مضایقه نخواهند کرد.

گردشگری

گردشگری یکی از مهم ترین منابع درآمد ملی در مصر به شمار می رود و مردم این کشور، از زمان های قدیم، به وجود گردشگران در بین خود عادت کرده اند. مصر به خاطر کثرت اماکن تاریخی و گردشگری معروف است و از بارزترین کشورهای گردشگری جهان به شمار می رود؛ سالانه در حدود 9 میلیون گردشگر از این کشور دیدن می کنند.

ایران نیز با برخورداری از تمدن درخشان یکی از دیدنی ترین کشورهای جهان است. آثار باستانی زیادی در ایران وجود دارد که نشان از گذشته ی باشکوه آن است. در زمینه ی گردشگری، مصر از تجارب و امکانات زیادی برخوردار است. با توجه به اینکه گردشگری مهم ترین منبع تأمین کننده ی ارز کشور مصر است و سالانه بیش از 10 میلیارد دلار برای مصر درآمد دارد، بنابراین این کشور در این زمینه از ایران از امکانات مناسب تر و متخصصین بهتری برخوردار است. جمهوری اسلامی ایران، در زمینه ی گردشگری، می تواند از تجارب مصر استفاده کند و این صنعت حاشیه ای در ایران را به یکی از منابع مهم ارزآوری تبدیل کند. با توجه به تحریم های جهانی علیه ایران در زمینه ی صادرات نفت و لزوم سرمایه گذاری در بخش های غیرنفتی، این حوزه می تواند در راه اعتلای اقتصاد کشور مفید باشد. دو کشور می توانند با راه اندازی تورهای جهانگردی، ایجاد تسهیلات ویزا، فعالیت های مشترک برای جذب گردشگر و... در این زمینه همکاری داشته باشند.

این امر این فرصت را در اختیار مردم دو کشور قرار می دهد که از نزدیک با فرهنگ یکدیگر آشنا شوند و تردیدها و سوءظن ها را با ایجاد فضای اعتمادسازی جایگزین کنند. تا کنون هر آنچه که مردمان دو کشور از یکدیگر تصور کرده اند از طریق فضای مجازی و با اعمال سلیقه ی رسانه ای همراه بوده است، ولی در یک فضای واقعی می توان بهتر در مورد فرهنگ دو کشور تصمیم گرفت.(*)

ادامه دارد...

پی نوشت ها:

1. سید جلال دهقانی فیروزآبادی و محمد حسین هاشمی، اهمیت روابط فرهنگی ایران و مصر در عصر گفت و گوی تمدن ها، مطالعات آفریقا، دوره ی جدید، سال پنجم، شماره 2، پاییز و زمستان79،صص8-7

2. اصغر جعفری ولدانی، ایران و مصر چالش ها و فرصت ها، نشر مرز فکر، 1387، صص169-168

3. فرهاد محمدی، صنعت پتروشیمی در هزاره ی سوم، فصلنامه ی مطالعات خاورمیانه، سال هفتم، شماره23،پاییز 1379ص251

*محمد رضا مرادی؛ کارشناس مسائل بین الملل

برچسب‌ها:

حســین اکــرمی یکشنبه بیست و هفتم بهمن ۱۳۹۲ ادامه مطلب

آخرین مطالب ارسالی

چرا ایران و مصر باید در کنار هم باشند؟